Mỗi giọt nước là cơ hội để dòng sông tự thấy mình

Lần nọ, một người bạn gửi cho tôi một đoạn clip ghi cảnh dòng suối đang chảy. Trong clip, bạn ngâm mấy câu thơ của Trần Nhân Tông như sau:

Vạn sự thủy lưu thủy,
Bách niên tâm ngữ tâm.

Dịch thơ:

Muôn việc nước trôi nước
Trăm năm lòng nhủ lòng.

Đại ý nói rằng: việc của nước là trôi, mọi thứ cứ luân chuyển, đến rồi đi. Chuyện của con người, sau tất cả cũng chỉ là để hiểu tâm mình.
Tôi nhắn lại: “Mỗi giọt nước là cơ hội để dòng sông tự thấy mình”.
Bạn đáp: “A Di Đà Phật”.
…

Khoảng một tháng qua, một giai đoạn vô cùng đặc biệt với bản thân, tôi tự đặt ra 3 câu hỏi để tự ngẫm lại chính mình. Nay, tôi viết lại để chia sẻ cùng mọi người.

Câu hỏi thứ nhất: Vì sao, ngay cả khi buông bỏ chấp chước, sống thiện lương, giúp người - giúp đời, thân tâm an tịnh, trí sáng rõ nhưng nghịch cảnh vẫn thường trực xảy ra?

Trước hết, nghiệp không phải là phép tính. Người đời thường hình dung nhân quả như một sổ kế toán: bên trái là điều lành đã làm, bên phải là điều xấu đã gieo. Cột nào nhiều hơn thì thắng.

Thực ra, nghiệp không hoạt động theo kiểu bù trừ. Nó không có "tài khoản trung tâm" nào cộng trừ rồi ra tổng số dư. Mỗi hạt giống dù lành hay dữ đều tồn tại riêng, chờ đủ duyên mà nở. Chúng vốn dĩ không triệt tiêu nhau, mà cùng tồn tại trong một kho chứa, gọi là A-lại-da thức, nơi lưu giữ tất cả những gì ta đã gieo từ vô lượng kiếp.

Thiền sư Thích Nhất Hạnh từng dùng hình ảnh đại dương để mô tả khái niệm này: bề mặt có thể lặng sóng, nhưng bên dưới vẫn còn những dòng chảy ngầm mà ta không thấy, không kiểm soát được cho đến khi chúng trồi lên.

Kỳ thực, nếu ta để ý: “càng tu, thì càng xuất hiện nhiều vấn đề hơn”. Vấn đề không nằm ở việc tu đúng hay tu sai. Mà là: khi tâm càng sáng, thì những gì còn khuất trong bóng tôi sẽ bắt đầu lộ diện. Cũng như một căn phòng bị bỏ hoang nhiều năm. Trên tay ta có một ngọn nến loe lét, ta chỉ thấy được một góc nhỏ căn phòng. Nhưng khi ta thắp thêm đèn, ta bắt đầu thấy nhiều thứ: bụi bặm, mạng nhện, những thứ chất chứa trong đó từ lâu.

Nhiều khi trong nhiều tình huống trớ trêu, bất giác ta sẽ tự đặt cho mình câu hỏi: chả lẽ mình đang đi sai đường hay không “thuận” với quy luật vận hành mà sao thử thách càng lúc càng nhiều? Nhưng ngẫm lại: khi sức chịu đựng của ta dẻo dai hơn và có khả năng chuyển hóa những gì còn sót lại, thì nghiệp tự động vận hành nhanh hơn. Khi hạt lành ngày càng chiếm ưu thế, chính sức mạnh này tạo ra áp lực buộc những hạt cũ phải nở - nở đồng loạt, để dọn sạch.

Trong Phật giáo, có một khái niệm mà người phương Tây thường dịch là "conditions" - điều kiện - nhưng từ gốc là duyên, mang nghĩa tinh tế hơn nhiều. Duyên không chỉ là điều kiện bên ngoài. Duyên là sự hội tụ của vô số luồng nhân quả - bên trong lẫn bên ngoài, hiện tại lẫn quá khứ - gặp nhau đúng một thời điểm để tạo ra một sự kiện. Hạt giống tốt ta gieo hôm nay, chưa chắc nở ngày mai. Có thể nở sau 10 năm, hoặc ở một kiếp khác. Hạt giống xấu từ quá khứ xa xôi, có thể nó đã nằm yên hàng thập kỷ, rồi bỗng một ngày đủ duyên, nó nở.

Điều duy nhất có thể kiểm soát chính là hạt giống ta gieo ngay trong khoảnh khắc này, kể cả khi nghịch cảnh đang xảy ra. Rằng ta có đang gieo thêm oán giận không? Ta có gieo thêm sợ hãi không?

Vốn không có chuyện bù trù. Mỗi nghịch cảnh, nếu ta đón nhận đúng cách, là một hạt cũ đang rời khỏi kho chứa của tâm. Tâm sẽ rộng hơn một chút. Đó là ân huệ ẩn giấu trong mọi khó khăn.

Câu hỏi thứ hai: Vì sao càng cố gắng, thì lại càng thấy mình lẩn quẩn, không có gì thay đổi, không có gì xoay chuyển dù sự cố gắng là nhất quán và đến tận cùng?

Hiểu theo lý lẽ thông thường input = quyết tâm, chiến lược, nhất quán thì output = kết quả mỹ mãn.

Đây là logic của máy móc. Có lẽ ta đã quên mất lời dạy của cổ nhân: thiên thời, địa lợi, nhân hòa - ba điều kiện phải hội đủ thì việc lớn mới thành. Do đó họ xếp “nhân” - tức sức người, ý chí, nỗ lực vào vị trí thứ ba. Dù con người có tài giỏi đến đâu, vẫn đang vận hành bên trong một dòng chảy lớn hơn mình rất nhiều.

Khi ta chỉ đổ vào phần "nhân" mà không để ý đến "thiên" và "địa", ta giống như người chèo thuyền ngược dòng. Dù gắng sức chèo, nhưng bờ vẫn ở đó.

Ta có thể đang đi một con đường khôn ngoan đúng về mặt phân tích, mặt logic. Nhưng đồng thời, ta có thể đang đi ngược lại với một dòng chảy sâu hơn, một năng lượng chưa sẵn sàng, một bài học chưa được học xong. Điều đó gọi là thuận lý mà nghịch dòng hay chưa thuận duyên. Ta đang cố tạo ra kết quả bằng ý chí, trong khi điều kiện chín muồi chưa tới. Và ý chí, dù mạnh đến đâu, cũng không thể thay thế cho thời điểm chín muồi của vạn vật.

Thiền tông có một câu nói như thế này: "Trước khi giác ngộ, chặt củi gánh nước. Sau khi giác ngộ, chặt củi gánh nước.". Hành động bên ngoài không thay đổi, nhưng người thực hiện hành động đó đã thay đổi hoàn toàn. Bởi vì họ không còn cố gắng nữa, họ đang thuận theo.

Nhưng đôi khi cái cảm giác đứng yên thật đáng sợ. Ta xem đó là thất bại, là trì truệ, là bằng chứng cho thấy ta chưa đủ cố gắng. Quan sát trong tự nhiên, ta thấy hạt giống nằm lặng im rất lâu trong lòng đất, nhưng âm thầm bén rễ - ăn sâu - chuẩn bị cho giai đoạn nảy mầm. Nếu ai đó nóng lòng đào nó lên sớm để kiểm tra xem nó có lớn không thì hạt giống đó sẽ chết. Có những giai đoạn ta thấy mình lẩn quẩn, không tiến được - đó chính là mùa đông của tâm thức. Ta đang chuẩn bị ở một tầng sâu mà mắt thường không thấy được.

Và nếu trong thời điểm đó ta cứ cố chèo mãi, ta có thể bước sang một nhánh rẽ vốn không phải của mình, tiêu tốn năng lượng cho những thứ chưa đến lúc và bỏ lỡ chính cái duyên mà đáng lẽ đang chờ mình ở chỗ ta đang đứng.

Nhưng cũng đừng dùng chữ “thuận duyên” như một cái cớ để không làm gì cả. “Ở lại” thật sự là quay vào bên trong thay vì liên tục tấn công ra bên ngoài. Mọi nghịch cảnh đều là thầy. Khi ta cứ chạy tìm giải pháp, ta đang nói chuyện về vấn đề. Khi ta thật sự ở lại với vấn đề, ta bắt đầu nói chuyện với nó. Và khi ta sẵn sàng thấy điều cần thấy, vấn đề tự nó bắt đầu tan ra. Trật tự này vận hành theo một cách tinh tế đến mức ý chí con người không thể hiểu hết bằng tư duy phân tích. Người ta thường gọi nó là Đạo, trong Phật giáo gọi là duyên khởi - mọi thứ sinh khởi trong mối liên hệ tương thuộc, không có gì đứng riêng lẻ, không có gì xảy ra ngoài trật tự của toàn thể.

Khi ta cố gắng quá mức, ta đang ngầm tuyên bố: “Tôi biết hướng nào là đúng hơn”. Đó là sự kiêu ngạo rất con người. Ta tưởng mình thấy đủ để quyết định, nhưng ta chỉ thấy một góc rất nhỏ của một bức tranh rất lớn. Đôi khi một cánh cửa đóng lại là cách để giữ ta lại, để chờ đến khi cánh cửa đúng mở ra.

Câu hỏi thứ ba: Vì sao số đông quan tâm và ủng hộ những thứ bề ngoài, hào nhoáng? Tâm thức của thiểu số đóng vai trò như thế nào đối với tâm thức số đông?

Phật giáo nhìn tâm thức con người không theo chiều ngang: ai tốt, ai xấu, mà theo chiều dọc: tâm thức đang ở tầng nào trong hành trình thức tỉnh của nó. Ở những tầng đầu tiên, con người cần hình tướng. Tức cái thấy được, sờ được, đo đếm được. Hệt như một đứa trẻ, cần đồ chơi bắt mắt vui tai trước, sau này lớn lên một chút thì mới có thể ngồi yên đọc sách, nghiền ngẫm những thứ sâu xa.

Kinh Hoa Nghiêm có hình ảnh Lưới Indra. Đó là một tấm lưới vô tận, mỗi mắt lưới là một viên ngọc và mỗi viên ngọc phản chiếu tất cả những viên ngọc còn lại. Tâm thức số đông cũng vậy - họ đang phản chiếu nhau, củng cố nhau, tạo ra một thực tại chung mà trong đó cái bề ngoài là thứ dễ nhìn thấy nhất, dễ đồng thuận nhất.

Điều này có thể lý giải bằng quy luật: nước chảy về chỗ trũng. Đó là con đường ít kháng lực nhất. Cái bề ngoài vốn ít đòi hỏi hơn, nó không yêu cầu ta phải đối mặt với bóng tối bên trong, không đòi ta phải ngồi yên với sự khó chịu, hay bắt ta phải buông bỏ những gì ta đã quen bám víu. Trong khi đó, con đường hướng vào bên trong là con đường đi ngược lại với mọi phản xạ tự nhiên của cái ngã. Nó đòi ta nhìn thấy sự trống rỗng của mình, đòi ta chịu đựng sự không chắc chắn. Rất ít người chọn con đường đó vì nghiệp lực và nhân duyên của họ chưa đưa họ đến điểm bẻ gãy cần thiết để họ bắt đầu quay vào bên trong.

Trong vật lý lượng tử, có một hiện tượng gọi là hiệu ứng cộng hưởng - khi một hệ thống dao động ở tần số nhất định, nó có thể kéo những hệ thống xung quanh vào cùng tần số đó, dù không có tiếp xúc trực tiếp. Carl Jung gọi điều tương tự trong tâm lý học là vô thức tập thể, tức tất cả mọi người đều được kết nối, dù không ai nhìn thấy sợi dây đó. Cái mà ta gọi là "tâm tôi" và "tâm người khác" thực ra chỉ là những gợn sóng trên cùng một mặt đại dương. Khi một gợn sóng nổi lên với tần số thanh tịnh, nó lan ra. Đó là lý do tại sao các vị Bồ Tát, trong truyền thống Đại Thừa, không rút vào Niết Bàn một mình. Họ ở lại, vì sự hiện diện của một tâm thức đã thức tỉnh là một món quà cho toàn bộ trường tâm thức xung quanh nó.

Nhưng đây là chỗ mà người thuộc thiểu số thường mắc phải một cái bẫy tinh tế: nghĩ rằng mình có nhiệm vụ khai sáng số đông.

Khi ta nghĩ như vậy, ta đang vô tình tạo ra một sự phân chia. Ta ở trên, họ ở dưới. Ta hiểu, họ chưa hiểu. Ta sáng, họ tối. Và chính sự phân chia đó đã làm cho tâm thức ta không còn thuần khiết nữa. Nó bị nhiễm bởi ngã mạn, dù là ngã mạn tinh tế, được ngụy trang dưới dạng lòng từ bi.

Thiền sư Ajahn Chah khuyên rằng: "Nếu bạn buông bỏ một ít, bạn có bình an một ít. Nếu bạn buông bỏ nhiều, bạn có bình an nhiều. Nếu bạn buông bỏ hoàn toàn, bạn có bình an hoàn toàn."

Khi ta càng cố gắng thay đổi đám đông, ta càng dính mắc. Điều duy nhất ta có thể làm là tự giải phóng cho chính mình, trở nên tự do thực sự. Bởi vì tự do thực sự là thứ duy nhất mà tâm thức con người nhận ra và khao khát dù bề ngoài họ có đang chạy theo thứ gì đi nữa.

Khi ta thực sự an. Cái an không phụ thuộc vào điều kiện, rằng mọi thứ đã được giải quyết êm đẹp, an bởi không còn cần mọi thứ phải khác đi. Lúc đó sự an trở thành một lực hút. Người ta có thể cảm nhận được nó, dù không cần quảng cáo hay thuyết phục.

Mặt trời không từ chối chiếu sáng vì có người nhắm mắt không chịu nhìn. Nếu ta thất vọng về sự nông cạn của thế gian. Xét đến cùng, vẫn là một hình thức chấp thủ. Thiểu số, những người nhận ra sự hiện diện của mình trước đám đông. Thật ra chỉ là một người đã đi trước một chút. Nếu có nhận ra sự khác biệt, đừng vội phán xét, ai cũng đang trên con đường của riêng họ. Nếu có cho đi, đừng đòi hỏi được nhìn nhận, dao động của bạn đang ảnh hưởng đến mạng lưới theo một cách của riêng nó.